ΝΕΑ ΕΚΔΟΣΗ

1821

Ιστορικά ζητήματα στις απαρχές του ελληνικού κρατικού & καπιταλιστικού σχηματισμού

Από τις εκδόσεις TRAVERSO

Για παραγγελίες: antifatraverso@gmail.com

Αγαπητές φίλες και φίλοι της εργατικής κριτικής στην γενεαλογία του γαλανόλευκου φολκλόρ,

οφείλουμε να κάνουμε μια παραδοχή: αν είχαμε ερωτηθεί δύο χρόνια πριν σχετικά με το τι ήταν το «1821», πιθανώς η μνήμη να έτρεχε πίσω στις κιτς σχολικές γιορτές ή στα «δράματα εποχής» που έβγαζε με το κιλό η χούντα και προέβαλε σε κάθε εθνική επέτειο η τηλεόραση της μεταπολίτευσης. Και αφού προδοθήκαμε ως προς τις αισθητικές μας προσλαμβάνουσες, ας γίνουμε πιο συγκεκριμένοι. Η ενασχόληση με αρματολούς της Ρούμελης και παραδουνάβιους ηγεμόνες, νησιώτες εφοπλιστές και εμπόρους της Οδησσού, ηπειρώτες φοροσυλλέκτες και μοραΐτες τσιφλικάδες δεν ήταν στην πρώτη γραμμή των ενδιαφερόντων μας. Εν ολίγοις, η συγκρότηση του πρότζεκτ21 δεν προέκυψε από κάποιο ιστοριογραφικό ενδιαφέρον αλλά από πολιτική ανάγκη. Κι αυτό γιατί δύο χρόνια πίσω, κοιτώντας προς την επέτειο των 200 χρόνων από το 1821 και αφουγκραζόμενοι τη συγκυρία, βλέπαμε με κάποιο φόβο τα όσα θα μπορούσαν να συμβούν κατά τη διάρκεια των εορτασμών, αλλά και γενικότερα. Προβλέπαμε ότι το 2021 θα πήξουμε στα εθνικιστικά παραληρήματα απ’ όλες τις όψεις του εθνικού κορμού. Και απέναντι σε αυτήν τη συνθήκη θέλαμε να προετοιμαστούμε κατάλληλα.

Η σταθερότητα της αντιτουρκικής ατζέντας του ελληνικού κράτους και η όξυνση της έντασης στο Αιγαίο και την ανατολική Μεσόγειο συνηγορούσαν στη διαμόρφωση του σχετικού κλίματος. Μέχρι που ήρθε το «τέλος του κόσμου». Είναι σαφές ότι η τρέχουσα τρομοϋγιεινιστική εκστρατεία φέρνει σε δεύτερη μοίρα τη διεξαγωγή λαμπρών τελετών[1]. Από την άλλη, βλέπουμε την εδραίωση της στρατιωτικοποίησης της δημόσιας σφαίρας σε τέτοιο βαθμό που ο συνδυασμός «τουρκικών προκλήσεων» και «εθνικής επετείου» ούτε στο ελάχιστο θα πλησίαζε. Ούτως ή άλλως, τα πεδία των μαχών είναι το τελευταίο στάδιο του μιλιταρισμού και ίσως να μην προορίζονται για όλους. Αυτό που προέχει είναι η στρατιωτικοποίηση της εργασίας και του πληθυσμού, της καθημερινής ζωής. Σε κάθε περίπτωση οι δυνατότητες μας περιορίστηκαν και οι στοχεύσεις τροποποιήθηκαν. Για να καταλάβετε, την Τετάρτη 11 Μαρτίου 2020, την ώρα που χτυπούσε στα τηλέφωνά μας το ψύχραιμο μήνυμα της Πολιτικής Προστασίας που ανακοίνωνε τα πρώτα περιοριστικά μέτρα, εμείς μόλις είχαμε τελειώσει την πρώτη συνάντηση του Προγράμματος αυτομορφωτικών εκδηλώσεων για το 1821 που έλαβε χώρα στην κατάληψη Carthago, και στο πλάνο μας ήταν η πραγματοποίηση ακόμα τεσσάρων εισηγήσεων για το θέμα. Προφανώς αυτό δεν κατέστη δυνατό.

Παρόλα αυτά, συνεχίσαμε να βρισκόμαστε με σταθερότητα και συνέπεια και η δημόσια κατάθεση απόψεων βρήκε χώρο σε αυτό το περιοδικό και στο blog της ομάδας. Και αυτόν τον Δεκέμβρη είμαστε στην ευχάριστη θέση να ανακοινώνουμε πως έχουμε έτοιμη μία εκτενή έκδοση για το θέμα, προϊόν των συζητήσεων που κάναμε τα τελευταία δύο χρόνια, η οποία θα βρει το δρόμο για το τυπογραφείο μέσα στις επόμενες μέρες.

Η έκδοση

Η επικείμενη έκδοση δεν σκοπεύει να αποτελέσει μια «αιρετική ματιά» στο 1821, ούτε να ξεσκεπάσει τους (πάμπολλους) εθνικούς μύθους γύρω από αυτό. Αντίθετα πρόκειται για μια προσπάθεια να δούμε τη γενεαλογία του ελληνικού καπιταλισμού, τα υλικά από τα οποία φτιάχτηκαν το ελληνικό κεφάλαιο και το κράτος του. Πρόκειται, δηλαδή, όχι για ένα «ιστοριογραφικό» εγχείρημα αλλά για μια κατάθεση πολιτικών απόψεων πάνω στην ελληνική ιστορία με τρόπο που μπορούν να φανούν χρήσιμες στην ταξική πάλη σήμερα.

Κομβικής σημασίας για τη συγγραφή των κειμένων ήταν η ανάγνωση και συζήτηση του βιβλίου που έχει επιμεληθεί ο Παναγιώτης Κονδύλης «Κ. Μαρξ – Φρ. Ένγκελς, Η Ελλάδα, η Τουρκία και το Ανατολικό Ζήτημα». Σε αυτό ο Κονδύλης έχει συγκεντρώσει όλες τις αναφορές των Μαρξ και Ένγκελς για το Ανατολικό Ζήτημα, από το σύνολο του έργου τους, σημαντικό μέρος του οποίου ήταν η αρθρογραφία τους σε εφημερίδες της Αγγλίας, της Γερμανίας κ.α. Το έργο αυτό, αρκετά παραγνωρισμένο από τους εγχώριους ιστορικούς, είναι αποκαλυπτικό για τη γεωπολιτική της περιόδου και τη θέση της Ελλάδας στο διεθνές προσκήνιο, καθώς αναδεικνύει το ρόλο της Ρωσίας στη δημιουργία του ελληνικού κράτους, και όλο αυτό με το βλέμμα στραμμένο προς την «επικείμενη» προλεταριακή επανάσταση στην Ευρώπη.

Εξίσου σημαντικό ζήτημα που αναδεικνύει η έκδοση είναι η γενεαλογία της εγχώριας πολιτικής προσόδου, ως δομικό υλικό από το οποίο φτιάχτηκε το ελληνικό κράτος. Από τη γαιοπρόσοδο και την φοροσυλλογή ως την τοκογλυφία και την προνομιακή πρόσβαση στους κρατικούς μηχανισμούς, η πελατειακότητα αποτέλεσε βασικό χαρακτηριστικό του νέου κράτους. Ενδεικτικός της συνθήκης αυτής είναι ο πολιτικός και στρατιωτικός βίος του Θεοδωράκη Γρίβα πριν και μετά την ελληνική επανάσταση, μιας προαστικής και φατριαστικής φιγούρας που δεν αποτελεί κάποια εξαίρεση αλλά μάλλον τον καθ’ υπερβολή κανόνα των πρωταγωνιστών του 1821, και στον οποίο αφιερώνουμε ένα ξεχωριστό κεφάλαιο.

Το προηγούμενο διάστημα, μέσα από αυτή τη στήλη είχαμε ήδη αναφερθεί συνοπτικά και σε άλλες φιγούρες της ελληνικής επανάστασης, όπως ο πρώτος κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας[2]. Εκεί, είχαμε δει τον τρόπο με τον οποίο είχε γίνει αντιληπτός μέσα από τη μαρξιστική ιστοριογραφία, ξεκινώντας από τα γραπτά των ίδιων των Μαρξ και Ένγκελς, αλλά και πώς άλλαζε η ιστορική προσέγγιση στο πρόσωπό του από τους Έλληνες μαρξιστές συγγραφείς ανάλογα με τα συγκεκριμένα υλικά επίδικα που αντιμετώπιζε το κομμουνιστικό κίνημα στην Ελλάδα. Αυτήν την αναφορά, λοιπόν, κρίναμε σκόπιμο να την παραθέσουμε σε εκτενέστερη και πιο εμπεριστατωμένη μορφή στον τόμο.

Αντίστοιχα, κρίναμε σκόπιμη μια εξίσου εκτενή αναφορά σε μια διεύρυνση του παραπάνω πλαισίου: θα δούμε, δηλαδή, πώς οι Έλληνες μαρξιστές του μεσοπολέμου αντιμετώπισαν συνολικά το Εικοσιένα. Και εκείνη την περίοδο, η συζήτηση γύρω από την ελληνική επανάσταση είχε άμεση σχέση με το πώς έβλεπε το κομμουνιστικό κίνημα το χαρακτήρα του ελληνικού κράτους, κι ως εκ τούτου, πώς θα οργάνωνε την επαναστατική του στρατηγική. Κοιτώντας τα γραπτά του Γ. Σκληρού, του Γ. Κορδάτου, του Γ. Ζεύγου, του Π. Πουλιόπουλου και του Σ. Μάξιμου σε σχέση με το 1821, θα δούμε πώς διαμορφώθηκαν οι ανταγωνιστικές πολιτικές κατευθύνσεις του ΚΚΕ εντός του εργατικού κινήματος του μεσοπολέμου.

Κάτι ακόμα στο οποίο είχαμε σταθεί στο παρελθόν ήταν η προεπαναστατική οικονομική δραστηριότητα των Ελλήνων και ειδικότερα αυτή της ελληνόκτητης εμπορικής ναυτιλίας[3]. Ως εκ τούτου, θεωρήσαμε σημαντικό τη συμπερίληψη μιας παρουσίασης των όρων διαμόρφωσης του ελληνικού ναυτιλιακού εμπορίου το 18ο αιώνα, με τέτοιο τρόπο ώστε να σκιαγραφείται η γενεαλογία του ελληνικού εφοπλισμού, τα χαρακτηριστικά που απέδωσε στο νέο ελληνικό κράτος, αλλά και ο ρόλος του στην εδραίωση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής στην Ελλάδα.

Ένα μεγάλο κεφάλαιο της ιστορίας της ελληνικής επανάστασης αποτελεί η περίφημη Φιλική Εταιρία, η οποία είθισται να παρουσιάζεται ως ένα συνωμοτικό δίκτυο που αποπειράθηκε να οργανώσει στρατό και να προετοιμάσει την Επανάσταση. Αυτό που θα δείξουμε μέσα από το βιβλίο είναι ότι η Φιλική Εταιρία δεν ήταν παρά ένα δίκτυο αλληλογραφίας μέσα στο οποίο διαπλεκόταν ο επαναστατικός βερμπαλισμός, η εμπλοκή με τον θρησκευτικό μυστικισμό των αρχών 19ου αι. και οι βιοποριστικές ανάγκες μιας δράκας τυχάρπαστων εμποροϋπαλλήλων.

Παράλληλα, κρίναμε σκόπιμο να συμπεριλάβουμε μια ιστορία των μεγάλων επετείων του 1821 (δηλαδή των 100 και 150 χρόνων), και μέσα από το εκάστοτε ιστορικό συγκείμενο, να δούμε πώς διαμορφώθηκε η «εθνική μνήμη» μέσα από το «προοδευτικό» και «συντηρητικό» στρατόπεδο της αστικής τάξης.

Τέλος, θα παραθέσουμε τρεις μεταφράσεις που θεωρούμε ότι συμβάλλουν πολύ στην κατανόηση της περιόδου και δίνουν μια διαφορετική προσέγγιση στα γεγονότα. Το πρώτο κείμενο αφορά την γνωστή και κομβική «Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή»[4]. Είναι ένα ιστορικό τεκμήριο που δεν βρήκαμε πουθενά αλλού μεταφρασμένο, και του οποίου η ανάγνωση είναι αν μη τι άλλο ενδιαφέρουσα. Τα άλλα δυο μεταφρασμένα κείμενα[5], τα οποία πραγματεύονται τη μάχη στο Γαλάτσι της Ρουμανίας το 1821 και τις οθωμανικές αντιλήψεις των πρώτων ελληνο-οθωμανικών συνόρων της Θεσσαλίας έχουν το προσόν να παρουσιάζουν πληθώρα οθωμανικών και ρουμανικών πηγών πάνω στα γεγονότα της ελληνικής επανάστασης και του νεαρού ελληνικού κράτους.

Κλείνοντας

Είναι σαφές ότι αυτό που περιγράψαμε παραπάνω δεν συνιστά μια ακαδημαϊκού τύπου έκδοση. Πέρα από το ότι δεν ήταν αυτές οι προθέσεις μας, τα μέλη του πρότζεκτ21 δεν είναι επαγγελματίες ιστορικοί. Αντίθετα, αποτελούν δείγματα της σύγχρονης εργατικής τάξης, που η αναπαραγωγή τους εξαρτάται από διάφορες κωλοδουλειές και επιδόματα ανεργίας, και εν μέσω αυτής της συνθήκης προσπαθούν να δημιουργήσουν οργανωτικές μορφές αυτόνομης παραγωγής της γνώσης. Ως ένα τέτοιο εγχείρημα αντιλαμβανόμαστε το πρότζεκτ21, που χρησιμοποιεί τη μέθοδο της κινηματικής αυτομόρφωσης. Μια μέθοδο, που στην ιστορικότητά της, μας έχει φανεί πολλές φορές χρήσιμη και πιάνει το νήμα μιας μακράς πορείας αυτόνομης παραγωγής γνώσης, από το κίνημα για το κίνημα. Γι’ αυτούς τους λόγους ελπίζουμε και θα μας χαροποιούσε πολύ αν οι απόψεις που περιλαμβάνονται στον προς έκδοση τόμο, μπορούν να φανούν κινηματικά χρήσιμες σήμερα και για το μέλλον.


[1] Παρότι τα δεδομένα αλλάζουν γρήγορα, το δυστοπικό βίωμα της εναλλαγής αγιογραφιών και εικόνων του στρατού πάνω στο κοινοβούλιο, στις 21/11/2020 «ημέρα των ενόπλων δυνάμεων», μπροστά από μια άδεια από περαστικούς αλλά γεμάτη μπάτσους πλατεία Συντάγματος, ίσως είναι δείγμα αυτών που θα δούμε τον προσεχή Μάρτη.

[2] Βλ. «Ο κόμης με τα ψηλά ρεβέρ», περ. «Traverso Antifa», τευχ. 2, Ιούνης 2020.

[3] Βλ. «Η ναυτιλία των Γραικών, ο πόλεμος και η κρίση του 1815», περ. «Traverso Antifa», τευχ. 1, Απρίλης 2020.

[4] Βλ. «Η Συνθήκη Ειρήνης του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774): μια εισαγωγή», περ. «Traverso Antifa», τευχ. 0, Φλεβάρης 2020, ενώ για το πλήρες κείμενο της μετάφρασης βλ. project21athens.wordpress.com.

[5] Τα κείμενα αυτά είναι: Constantin Ardeleanu, Στρατιωτικές όψεις του πολέμου της ανεξαρτησίας των Ελλήνων στα Ρουμανικά Πριγκιπάτα: η μάχη του Γαλατσίου (1821) και Dilek Özkan, Ελληνοθωμανικά σύνορα: φύλαξη και διαχείριση μέχρι το 1840.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Create your website with WordPress.com
Ξεκινήστε
Αρέσει σε %d bloggers: